د اسلامي نړۍ په علمي تاریخ کې داسې ستر شخصیتونه تېر شوي چې د هغوی علمي خدمتونه د یوې زمانې او یوې سیمې تر پولې ډېر هاخوا غځېدلي دي. ابوریحان محمد بن احمد البېروني هم له همدغو نابغه پوهانو څخه و. هغه د ریاضیاتو، ستورپوهنې، جغرافیې، تاریخ، فلسفې، درمل جوړونې او د بېلابېلو ملتونو د کلتورونو په اړه پراخې څېړنې کړې وې. البېروني نه یوازې د خپل وخت له سترو عالمانو څخه شمېرل کېږي، بلکې د علمي څېړنې، مشاهدې او تجربې په برخه کې یې داسې لارې چارې کارولې چې د نننۍ علمي څېړنې له اصولو سره نږدې ورته والی لري.
زېږون او ماشومتوب
ابوریحان البېروني شاوخوا ۹۷۳ میلادي کال کې د خوارزم په سیمه کې، د کاث ښار په شاوخوا کې، وزېږېد. د «البېروني» نوم د همدې سیمې له یوې جغرافیایي نسبت سره تړاو لري. د هغه د کورنۍ او د ماشومتوب د ژوند په اړه ډېر جزئیات په تاریخي سرچینو کې نه دي پاتې شوي، خو څرګنده ده چې هغه له کوچنیوالي څخه د پوهې او زده کړې له نړۍ سره ژوره مینه درلوده.
البېروني په داسې زمانه کې لوی شو چې د اسلامي نړۍ په بېلابېلو ښارونو کې علمي مرکزونه جوړ شوي وو. عالمانو د یوناني، هندي، فارسي او نورو تمدنونو علمي میراثونه ژباړل او پرې یې څېړنې کولې. همدې علمي چاپېریال د البېروني د فکر په وده کې مهم رول ولوباوه.
زده کړې او علمي شخصیت
البېروني له ځوانۍ څخه د ریاضیاتو، ستورپوهنې او طبیعي علومو په زده کړه کې ځانګړې وړتیا وښوده. هغه یوازې د پخوانیو کتابونو په لوستلو بسنه نه کوله، بلکې هڅه یې کوله چې خپلې خبرې په محاسبه، مشاهده او دلیل ثابتې کړي.
هغه د خپل وخت له مشهورو عالمانو سره اړیکې لرلې او د علمي بحثونو له لارې یې خپله پوهه نوره هم پراخه کړه. د هغه علمي شخصیت د دې ځانګړتیا لرونکی و چې د بېلابېلو ملتونو او تمدنونو علمي نظریاتو ته یې د څېړنې او درک له نظره کتل.
د ریاضیاتو او ستورپوهنې په برخه کې خدمتونه
د البېروني له مهمو علمي برخو څخه یوه ستورپوهنه او ریاضیات وو. هغه د سیارو، ستورو، وخت، جغرافیایي موقعیتونو او د ځمکې د اندازې په اړه پراخې څېړنې وکړې. د مثلثاتو له اصولو څخه یې په ستورپوهنه او جغرافیه کې ګټه واخیسته او د دقیقو محاسبو لپاره یې بېلابېلې لارې وکارولې.
البېروني د ځمکې د اندازې د معلومولو لپاره هم علمي محاسبې ترسره کړې. د هغه د کارونو له امله د جغرافیایي واټنونو او د ځمکې د شکل په اړه د هغه وخت پوهه لا زیاته شوه. د ده په اثارو کې د عرض البلد او طول البلد د معلومولو او د جغرافیایي موقعیتونو د ثبت لپاره مهمې علمي لارې لیدل کېږي.
د هند سفر او د هندي تمدن څېړنه
د البېروني د ژوند تر ټولو مهم پړاوونو څخه یو د هند له علمي او فرهنګي نړۍ سره د هغه بلدتیا وه. هغه هند ته ولاړ او هلته یې د خلکو ژبې، دیني نظریات، فلسفه، ریاضیات، ستورپوهنه، دودونه او ټولنیز ژوند په ژوره توګه مطالعه کړل.
هغه د هند د تمدن په اړه خپل مشهور اثر «تحقیق ما للهند» ولیکه. په دې کتاب کې یې د هند د خلکو د عقایدو، علومو، فلسفې، جغرافیې، تاریخ او ټولنیزو دودونو په اړه معلومات راټول کړي دي.
د البېروني د څېړنې یوه مهمه ځانګړتیا دا وه چې هڅه یې کوله د یوه ملت کلتور د هماغه ملت د خپلو مفاهیمو له مخې درک کړي. هغه د ژبې زده کړه هم د همدې لپاره مهمه ګڼله، څو وکولای شي د هندي عالمانو له نظریاتو سره مستقیمه اړیکه پیدا کړي.
د درمل جوړونې او طبیعي علومو برخه
البېروني یوازې په ریاضیاتو او ستورپوهنه کې مشهور نه و. هغه د درملو، بوټو او منرالونو په اړه هم معلومات راټول کړي وو. د ده یو مهم اثر «کتاب الصیدنة في الطب» دی چې د درملو او درملیزو بوټو په اړه بحث کوي.
په دې اثر کې د بېلابېلو درملیزو موادو نومونه، ځانګړتیاوې او د هغوی د پېژندلو په اړه معلومات وړاندې شوي دي. د دې کار له لارې څرګندېږي چې البېروني د طبیعي علومو په برخه کې هم پراخه مطالعه او مشاهده لرله.
د کتابونو او علمي اثارو نړۍ
البېروني د خپل ژوند په اوږدو کې ګڼ شمېر علمي اثار ولیکل. د هغه کتابونه د موضوعاتو له پلوه ډېر پراخ دي. د هغه له مشهورو اثارو څخه «تحقیق ما للهند»، «القانون المسعودي»، «کتاب التفهیم» او «کتاب الصیدنة في الطب» یادولی شو.
«القانون المسعودي» په ځانګړي ډول د ستورپوهنې او ریاضیاتو په برخه کې یو مهم علمي اثر ګڼل کېږي. «کتاب التفهیم» بیا د ریاضیاتو، ستورپوهنې او نورو علمي موضوعاتو د تشریح لپاره لیکل شوی و.
د البېروني اثار یوازې د هغه د زمانې لپاره مهم نه وو، بلکې وروسته نسلونو ته یې هم د علمي معلوماتو یوه ستره خزانه پرېښې ده.
د علمي فکر ځانګړتیاوې
د البېروني د شخصیت یوه مهمه ځانګړنه دقیق فکر او څېړنیز روحیه وه. هغه هڅه کوله چې د یوې موضوع په اړه له قضاوت مخکې معلومات راټول کړي، مشاهدې وکړي او د امکان تر حده دقیقې محاسبې ترسره کړي.
هغه د نورو تمدنونو علوم هم په درناوي مطالعه کړل. د ده په لیکنو کې د علمي اختلاف پر مهال د دلیل او شواهدو ارزښت ډېر څرګند دی. له همدې امله البېروني د علمي تحقیق په تاریخ کې د یوه مهم څېړونکي په توګه یادېږي.
د ژوند وروستۍ دوره او مړینه
البېروني د خپل ژوند ډېره برخه په علم، څېړنه، لیکنه او سفرونو کې تېره کړه. هغه له سیاسي بدلونونو او د زمانې له ستونزو سره سره خپلې علمي هڅې ونه درولې.
د هغه د مړینې کال عموماً ۱۰۴۸ میلادي ښودل کېږي. هغه د خپل ژوند تر پایه د پوهې او څېړنې له لارې د انسانانو د علمي میراث د بډاینې لپاره کار وکړ.
پایله
ابوریحان البېروني د اسلامي تمدن له هغو سترو عالمانو څخه دی چې نوم یې د نړۍ د علمي تاریخ په پاڼو کې ځانګړی ځای لري. هغه په یوه علم پورې محدود نه و، بلکې د ریاضیاتو، ستورپوهنې، جغرافیې، تاریخ، درمل جوړونې او د ملتونو د کلتورونو په اړه یې ژورې څېړنې کړې دي.
د البېروني تر ټولو ستر درس دا دی چې علم د پوښتنې، مشاهدې، تجربې، محاسبې او زغم له لارې پرمختګ کوي. هغه هڅه وکړه چې د خپل وخت د بېلابېلو تمدنونو علمي لاسته راوړنې وپېژني او راتلونکو نسلونو ته یې انتقال کړي.
نن چې د نړۍ په علمي تاریخ کې د منځنیو پېړیو د مسلمانانو د علمي خدمتونو یادونه کېږي، د ابوریحان البېروني نوم له هغو روښانه ستورو څخه دی چې د علم اسمان یې روښانه کړی دی. د هغه ژوند موږ ته ښيي چې د انسان د پوهې سفر هغه وخت پیاوړی کېږي چې پوښتنه، څېړنه او حقیقت موندنه د انسان د ژوند موخه وګرځي.