سریزه: د پوهې د رڼا ځلېدل
ابوریحان محمد بن احمد البیروني (۳۶۲ – ۴۴۰ هـ ق / ۹۷۳ – ۱۰۴۸ ز) د انساني تاریخ یو له هغو لویو مغزونو څخه دی چې په هیڅ کټګورۍ کې نه راګیرېږي. هغه د نهمې او لسمې میلادي پېړۍ په داسې یو زرین دور کې ژوند کاوه چې علم، ریاضیات او نجوم د تعصب له منګولو خلاص او د حقیقت د موندلو لپاره کارول کېدل. البیروني یوازې یو کشف کونکی نه و، بلکې هغه د عصري ساینسي مېتود (Scientific Method) بنسټ اېښودونکی و، چې زر کاله وړاندې یې د تجربې، مشاهدې او پوره بېپرې والي اصول پلي کړل.
لومړی فصل: ژوندلیک او تاریخي جغرافیا
۱. زېږون او د خوارزم چاپیریال
البیروني د خوارزم (چې هغه مهال د لوی خراسان او ماوراءالنهر د علمي او کلتوري حوزې برخه وه) په بیروني نومې سیمه کې زېږېدلی. خوارزم په هغه وخت کې د علم او کلتور یو داسې مرکز و چې بېلابېل افکار پکې سره یوځای کېدل. هغه د عراق د کورنۍ (آل عراق) تر سرپرستۍ لاندې، چې د سیمې کلتورپال واکمنان وو، لوړې زدهکړې وکړې. د هغه لومړی استاد ابو نصر منصور و، چې یو نامتو ریاضيپوه او منجم و.
۲. سیاسي بدلونونه او په سیمه کې سفرونه
د البیروني ژوند له سختو سیاسي بدلونونو او سفرونو سره مل و. کله چې په خوارزم کې کورنۍ جګړې پیل شوې، هغه مجبور شو چې یو مهال جرجان او رې (خراسان او لوېدیځو سیمو) ته سفرونه وکړي. په دې سفرونو کې هغه له نامتو طبیب او فیلسوف ابن سینا (ابوعلي سینا) سره وپېژندل او د هغوی ترمنځ علمي مکتوبونه او مناظرې د پوهې د تاریخ یوه تر ټولو په زړه پورې برخه ده.
۳. غزني؛ د ژوند پاچاهي او علمي مرکزیت
د البیروني د ژوند تر ټولو مهم، رغنده او د پخېدو پړاو هغه مهال پیل شو کله چې نامتو افغان امپراتور، سلطان محمود غزنوي، خوارزم د خپلې لویې سترواکۍ برخه کړ او البیروني یې له ځان سره د خپلې واکمنۍ زړه او پلازمېنې غزني ته راوست.
په دې دور کې غزني د ټولې نړۍ د علم، فلسفې، شعر او سیاست تر ټولو لوی مرکز و. البیروني د خپل عمر تر ۴۰ کلونو زیاته برخه په غزني کې تېر کړ او د پاچاهانو د درناوي او ملاتړ پر مټ یې خپل ټول لوی کتابونه ولیکل. هغه له غزنوي لښکرو سره په هند باندې په سفرونو کې ملګری و، چې همدا سفرونه د تاریخ د یو تر ټولو ستر نندارتون او د «تحقیق ماللهند» کتاب د لیکلو لامل شول.
دوهم فصل: په علومو کې د البیروني انقلابي موندنې
البیروني په کابو هره برخه کې بنسټیز کارونه کړي او د هغو اثارو شمېر چې تر موږ رارسېدلي یا یې نومونه پاتې دي، له ۱۴۰ څخه زیات دی:
۱. نجوم (Astronomy) او د کایناتو پېژندنه
البیروني په خپل شاهکار کتاب «قانون مسعودي» کې (چې د سلطان محمود غزنوي زوی، سلطان مسعود ته یې ډالۍ کړی و) د نجوم علم ته نوی ژوند ورکړ. په داسې حال کې چې د بطلیموس د ځمکېمرکزي (Geocentric) نظریه پر نړۍ واکمنه وه، البیروني په ډېر جرئت سره د ځمکې د حرکت او د خپل ځان او لمر په شاوخوا کې د هغې د څرخېدو احتمال په ریاضیاتي توګه وڅېړلو. هغه د سپوږمۍ او لمر د تندرونو (Eclipses) دقیق وختونه محاسبه کړل او ثابته یې کړه چې د ستورو رڼا له ځانه نه ده، بلکې د لمر منعکس شوې رڼا ده.
۲. ځمکپېژندنه او جغرافیا (Geodesy & Geography)
البیروني د نړۍ لومړی جیوډیسیسټ (Geodesist) یا د ځمکې د اندازې معلومونکی ساینسپوه بلل کېږي. هغه زر کاله وړاندې په داسې حال کې چې پرمختللې ټیکنالوژي یې نه لرله، په جلالاباد او د پنډ دښتې په سیمو کې د غره د لوړوالي او د افق د زاویو د محاسبې (مثلثاتو) له لارې د ځمکې شعاع یا نیمهقطر (Radius) پیدا کړ. د هغه محاسبه له هغې محاسبې سره چې نن د عصري سټلایټونو له لارې کېږي، یوازې د 0.5٪ (تر یو سلنه کم) توپیر لري.
$$\text{د ځمکې د نیمه قطر د معلومولو فارمول:} \quad R = \frac{h \cos \alpha}{1 – \cos \alpha}$$
د همدې محاسبو پر بنسټ، البیروني اټکل وکړ چې د اطلس او ارام بحر ترمنځ باید یوه بله لویه وچه (وچ پېنډ) شتون ولري، چې پېړۍ وروسته د امریکا وچه کشف شوه او د ده علمي وړاندوېینه رښتیا وختله.
د البیروني د علومو او شاهکارونو خلاصه:
| د علم برخه | نامتو کتاب | اصلي لاسته راوړنه |
| نجوم او ریاضیات | قانون مسعودي | د ځمکې د خوځښت څېړنه او د مثلثاتو پراختیا |
| جغرافیا او جیودیزي | تحدید نهایات الاماکن | د ځمکې د نیمه قطر او چاپیریال دقیق اندازه کول |
| انسانپېژندنه او کلتور | تحقیق ماللهند | د هند د کلتور او مذهب بېپرې علمي مطالعه |
| فزیک او منرالونه | الجماهر في معرفة الجواهر | د فلزاتو او قیمتي ډبرو د کثافت معلومول |
| تاریخ او زمانپېژندنه | الآثار الباقية عن القرون الخالية | د لرغونو تمدنونو د تقویمونو او تاریخ پرتله کول |
درېیم فصل: د ټولنپوهنې او د مذهبونو د پرتلنې بنسټ اېښودونکی
که څه هم البیروني په طبیعي علومو کې خورا مخکښ و، خو د بشري علومو او انسانپېژندنې (Anthropology) په برخه کې د هغه کار لا زیات هکپک کونکی دی.
۱. د کلتورونو بېپرې مطالعه
کله چې هغه له غزني څخه هند ته لاړ، د فاتحینو او جنګیالیو له زاویې څخه یې د هند خلکو ته ونه کتل. هغه د سنسکرت ستونزمنه ژبه زده کړه، د هندوانو مذهبي او فلسفي کتابونه یې په اصلي ژبه ولوستل او د هغوی د کلتور، ساینس او ټولنې په اړه یې د «تحقیق ماللهند» په نوم بېساری کتاب ولیکه.
۲. د تعصب خلاف علمي مېتود
البیروني په خپل دغه کار کې داسې اصول وړاندې کړل چې نن د عصري انتروپولوژي اساسات جوړوي:
- مستقیمې او اوږدې مشاهدې او د خلکو په منځ کې مینه ناک ژوند کول.
- د مذهبونو ترمنځ پرتله کول پرته له دې چې خپل عقاید پر نورو وتپي یا د چا سپکاوی وکړي.
- د افواهاتو او حقیقت ترمنځ د پولې ایستل او یوازې پر باوري مستنداتو تکیه کول.
څلورم فصل: د البیروني فکري اصول او ساینسي مېتود
البیروني په علمي نړۍ کې یو جدي مېتودولوژیسټ و. هغه په دې باور و چې پوهه تعصب نه مني:
«تعصب د انسان سترګې پټوي او د حقیقت له لیدلو یې محروموي. تر هغه چې یو څېړونکی خپل ذهن له پخوانیو عقایدو، عادتونو او مذهبي یا قومي تعصبونو پاک نه کړي، نشي کولای رښتیني علم ته ورسېږي.» — ابو ریحان البیروني
۱. تجربوي اصالت (Empiricism)
د البیروني په نظر، ذهنې تیورۍ تر هغه وخته هیڅ ارزښت نلري ترڅو چې د عملي تجربې او تکراري مشاهدې له لارې په ارقامو (Data) ثابتې نشي.
۲. له ابن سینا سره رغندې نیوکې
د البیروني او ابن سینا ترمنځ پاتې شوي لیکونه ښیي چې البیروني تر کومې کچې انتقادي فکر درلود. هغه د ارستو پر زړې فلسفې کلکې نیوکې کولې او د ابن سینا په افکارو باندې یې د مادو د وېش او د فضا د ماهیت په اړه پوښتنې راپورته کړې. البیروني په دې باور و چې رڼا مادي جریان لري او سرعت یې محدود دی، خو دومره زیات دی چې زموږ حواس یې په اسانۍ نشي درک کولای (چې دا خبره پېړۍ وروسته په عصري فزیک کې ثابته شوه).
پنځم فصل: په اوسني دور کې د البیروني میراث او ویاړونه
زر کاله وروسته، نن ورځ هم د البیروني نوم او افکار د نړۍ په معاصرو ساینسي مرکزونو کې روښانه دي:
۱. په جغرافیا او د نقشې په علم (Cartography) کې کارول
هغه فارمولونه او تګلارې چې البیروني د مځکې د کرې د هوارولو او نقشې جوړونې لپاره کارولې وې، نن هم د جغرافیايي معلوماتو د سیسټمونو (GIS) او سټلایټي نقشو په پرمختګ کې د تاریخي بنسټ په توګه پېژندل کېږي.
۲. نړیوال ویاړونه
- په سپوږمۍ کې د البیروني کنده: د ساینس په نړۍ کې د هغه د خدماتو د ستاینې لپاره، د نړیوال ستورپوهنې ټولنې لخوا په سپوږمۍ کې د یوې لویې کندې نوم (Al-Biruni Crater) اېښودل شوی دی.
- د یونسکو (UNESCO) لخوا نمانځنه: نړیوالو کلتوري بنسټونو البیروني د بشریت په کچه د کلتورونو د نږدې کولو او د بشري علومو د پلار په توګه ستایلی دی.
پایله: د غزني د خاورې تلپاتی پیغام
ابوریحان البیروني د خپل توند او هڅاند ذهني سفر په پای کې، په ۴۴۰ هجري قمرې کال کې په غزني کې له نړۍ سترګې پټې کړې او د هغه تاریخي مزار نن ورځ هم د افغانستان د کلتوري پلازمېنې غزني په زړه کې د پوهې د مینه والو زیارت ځای دی.
د البیروني ژوند موږ ته پېغام راکوي چې ریښتینی علم هیڅ سرحد او مذهب نه پېژني؛ پوهه یوازې د بېپرې والي، د عقل په رڼا کې د تحقیق او د نورو انسانانو د کلتور او عقایدو ته د درناوي له لارې وده کوي. هغه زموږ د خاورې یو داسې مشعل دی چې رڼا به یې تر هغې پاتې وي څو چې دا مځکه او کاینات شتون لري.



